Τι κάνεις όταν παραλύσει ξαφνικά το μισό σου πρόσωπο και ποιος ΩΡΛ στο Χαλάνδρι μπορεί να σε βοηθήσει;

Η αιφνίδια παράλυση του μισού προσώπου απαιτεί άμεση ιατρική εκτίμηση για να διαπιστωθεί αν πρόκειται για περιφερική παράλυση του προσωπικού νεύρου ή για κεντρικό νευρολογικό επεισόδιο. Ο ΩΡΛ ιατρός εξετάζει τη λειτουργία όλων των κλάδων του νεύρου και αποκλείει ωτιατρικά αίτια που μπορεί να πυροδοτήσουν την παράλυση.

Σε ιατρεία στην ευρύτερη περιοχή του Χαλανδρίου, όπου η πελατεία προέρχεται κυρίως από οικογένειες της συνοικίας, η συζήτηση για παράλυση προσώπου ξεκινά συχνά με αναφορά σε πρόσφατο κρύωμα ή έκθεση σε ρεύμα αέρα, στοιχεία που βοηθούν στη διαφορική διάγνωση. Η Bell's palsy είναι σχετικά συχνή πάθηση (περίπου 15-30 περιπτώσεις ανά 100.000 άτομα ετησίως), εμφανίζεται συχνότερα σε ηλικίες 15-60 ετών, και στην πλειονότητα των περιπτώσεων ο ασθενής ανακάμπτει πλήρως ή σχεδόν πλήρως.

Γιατί το μισό πρόσωπο δεν κινείται και ποια είναι τα πρώτα σημάδια;

Αυτή η ενότητα εξηγεί τη διαφορά ανάμεσα στην περιφερική και την κεντρική παράλυση, γιατί η ταχύτητα εμφάνισης των συμπτωμάτων είναι κρίσιμη και πώς αναγνωρίζονται τα πρώτα σημάδια.

Πώς ξεχωρίζεις την περιφερική παράλυση του προσωπικού νεύρου από κάτι πιο σοβαρό;

Στην περιφερική παράλυση (Bell's palsy) όλο το μισό πρόσωπο είναι ακίνητο: δεν κλείνει το μάτι, το φρύδι δεν σηκώνεται, το στόμα τραβιέται προς την υγιή πλευρά και το μέτωπο δεν ζαρώνει. Στην κεντρική παράλυση (π.χ. εγκεφαλικό επεισόδιο) το μέτωπο συνήθως κινείται φυσιολογικά επειδή οι μύες του μετώπου νευρώνονται και από τα δύο εγκεφαλικά ημισφαίρια. Η διάκριση αυτή είναι ζωτικής σημασίας: αν υπάρχουν σημεία όπως αδυναμία στο χέρι ή το πόδι, δυσκολία στην ομιλία ή διπλωπία, χρειάζεται άμεση κλήση του ΕΚΑΒ (166) και μεταφορά σε νοσοκομείο. Το ακρωνύμιο FAST (Face-Arm-Speech-Time — Πρόσωπο, Χέρι, Ομιλία, Χρόνος) βοηθά στην αναγνώριση εγκεφαλικού. Υπάρχει θεραπευτικό παράθυρο (έως 4,5 ώρες για θρομβόλυση και έως 6-24 ώρες για θρομβεκτομή σε επιλεγμένες περιπτώσεις), όμως κάθε λεπτό μετράει, γι' αυτό η μεταφορά πρέπει να γίνει το συντομότερο δυνατό.

Τι συμβαίνει στο νεύρο που κάνει το πρόσωπο να παραλύει ξαφνικά;

Το προσωπικό νεύρο (έβδομο κρανιακό) διέρχεται από στενό οστικό σωλήνα μέσα στο κροταφικό οστό. Όταν το νεύρο φλεγμαίνει λόγω ιογενούς λοίμωξης (συχνά ιός έρπητα), οιδαίνει και συμπιέζεται μέσα στον σωλήνα. Η συμπίεση διακόπτει τη νευρική αγωγιμότητα και οι μύες του προσώπου παύουν να λαμβάνουν σήματα. Η παράλυση εμφανίζεται συνήθως μέσα σε λίγες ώρες και μπορεί να συνοδεύεται από πόνο πίσω από το αυτί, αλλοίωση της γεύσης στα πρόσθια δύο τρίτα της γλώσσας και υπερακουσία (ήχοι ακούγονται πιο δυνατοί στο πάσχον αυτί).

Ποια άλλα συμπτώματα εμφανίζονται μαζί με την παράλυση και τι σημαίνουν;

Αν δεν κλείνει το μάτι πλήρως, ο κερατοειδής μένει εκτεθειμένος και ξηραίνεται, με κίνδυνο εξέλκωσης. Αν η γεύση αλλοιώνεται, σημαίνει ότι η βλάβη βρίσκεται πάνω από το σημείο όπου το νεύρο δίνει κλάδο για τα γευστικά κύτταρα. Αν υπάρχει ζάλη, εμβοές ή απώλεια ακοής, ο ΩΡΛ εξετάζει αν υπάρχει λοίμωξη του έσω ωτός (π.χ. σύνδρομο Ramsay Hunt, όπου ο ιός του έρπητα προσβάλλει το γονατώδες γάγγλιο του προσωπικού νεύρου). Η παρουσία φυσαλίδων στον έξω ακουστικό πόρο ή στον ουρανίσκο ενισχύει αυτή τη διάγνωση.

Πώς εξετάζει ο ΩΡΛ την παράλυση και ποιες εξετάσεις χρειάζονται;

Η κλινική εξέταση είναι ο ακρογωνιαίος λίθος της διάγνωσης, γιατί τα απεικονιστικά ευρήματα δεν αλλάζουν τη θεραπεία στις περισσότερες περιπτώσεις περιφερικής παράλυσης.

Πώς ελέγχεται η λειτουργία κάθε κλάδου του προσωπικού νεύρου;

Ο ιατρός ζητά από τον ασθενή να σηκώσει τα φρύδια (κλάδος του μετώπου), να κλείσει σφιχτά τα μάτια (κλάδος του ματιού), να φουσκώσει τα μάγουλα (κλάδος των ζυγωματικών), να δείξει τα δόντια (κλάδος του στόματος) και να τεντώσει τους μύες του τραχήλου ώστε να εμφανιστεί το πλάτυσμα (τραχηλικός κλάδος). Κάθε κίνηση αντιστοιχεί σε συγκεκριμένο κλάδο του νεύρου. Αν όλα τα παραπάνω είναι ακίνητα, η βλάβη βρίσκεται στον κορμό του νεύρου πριν από τη διακλάδωση. Αν μόνο το κάτω μισό πρόσωπο είναι παράλυτο, εξετάζεται κεντρική αιτία. Η βαρύτητα της παράλυσης κατατάσσεται διεθνώς με το σύστημα House-Brackmann (βαθμοί I έως VI, όπου I = φυσιολογική λειτουργία και VI = πλήρης παράλυση), που βοηθά στην παρακολούθηση της εξέλιξης και στη σύγκριση πριν και μετά τη θεραπεία.

Πότε χρειάζεται μαγνητική τομογραφία ή ηλεκτρομυογράφημα;

Η μαγνητική τομογραφία (MRI) ενδείκνυται όταν υπάρχει υποψία όγκου (π.χ. αιθουσαίο σβάννωμα/νευρίνωμα του ακουστικού), όταν η παράλυση είναι σταδιακή και όχι αιφνίδια, ή όταν συνυπάρχουν άλλα νευρολογικά σημεία. Το ηλεκτρομυογράφημα (EMG) μετρά την ηλεκτρική δραστηριότητα των μυών και βοηθά στην πρόγνωση: αν υπάρχει πλήρης απώλεια αγωγιμότητας μετά από 10-14 ημέρες, η πιθανότητα πλήρους ανάρρωσης μειώνεται. Στην πράξη, η εξέταση γίνεται κυρίως όταν η κλινική εικόνα δεν βελτιώνεται μέσα σε 3 εβδομάδες.

Τι ρόλο παίζει η εξέταση του αυτιού στη διάγνωση;

Ο ΩΡΛ εξετάζει με ωτοσκόπιο τον έξω ακουστικό πόρο και το τύμπανο για να αναζητήσει σημεία έρπητα (φυσαλίδες), οξείας μέσης ωτίτιδας ή χολοστεατώματος που μπορεί να συμπιέζει το νεύρο. Η ακοομετρία ελέγχει αν υπάρχει νευροαισθητήρια βαρηκοΐα που υποδηλώνει προσβολή του όγδοου κρανιακού νεύρου. Αν το τύμπανο είναι φυσιολογικό και δεν υπάρχει απώλεια ακοής, η διάγνωση της ιδιοπαθούς Bell's palsy γίνεται πιο πιθανή.

Ποια είναι η άμεση θεραπεία και πώς προστατεύεται το μάτι;

Η θεραπεία ξεκινά ιδανικά εντός 72 ωρών από την εμφάνιση των συμπτωμάτων για να μεγιστοποιηθεί η πιθανότητα πλήρους ανάρρωσης.

Γιατί χορηγούνται κορτικοστεροειδή και πότε προστίθεται αντιική αγωγή;

Τα κορτικοστεροειδή (π.χ. πρεδνιζολόνη σε δοσολογία που καθορίζει ο θεράπων ιατρός) μειώνουν το οίδημα του νεύρου και την πίεση μέσα στον οστικό σωλήνα. Η αντιική αγωγή (acyclovir ή valacyclovir) προστίθεται όταν υπάρχει κλινική υποψία για ιό έρπητα, ιδίως στο σύνδρομο Ramsay Hunt όπου η πρόγνωση είναι χειρότερη. Η μονοθεραπεία με αντιικά χωρίς στεροειδή δεν έχει αποδειχθεί αποτελεσματική. Σύμφωνα με μετα-αναλύσεις, η αυτόματη πλήρης ανάρρωση χωρίς θεραπεία αφορά περίπου το 70% των ασθενών, ενώ με έγκαιρη χορήγηση κορτικοστεροειδών (εντός 72 ωρών) το ποσοστό ανέρχεται περίπου σε 80-85%. Το πρόσθετο όφελος των αντιικών είναι μικρό και αφορά κυρίως υποομάδες (βαριά παράλυση, Ramsay Hunt).

Σημαντικές προφυλάξεις για τα κορτικοστεροειδή: Η χορήγηση κορτικοστεροειδών απαιτεί ιατρική εκτίμηση των αντενδείξεων και των ομάδων υψηλού κινδύνου. Σε ασθενείς με σακχαρώδη διαβήτη χρειάζεται στενή παρακολούθηση γλυκόζης λόγω απορρύθμισης. Επίσης απαιτείται προσοχή σε ιστορικό πεπτικού έλκους, ενεργών λοιμώξεων, ανοσοκαταστολής, οστεοπόρωσης, ανεξέλεγκτης υπέρτασης, ψυχιατρικού ιστορικού (κίνδυνος στεροειδούς ψύχωσης) και κατά την εγκυμοσύνη (ιδίως 3ο τρίμηνο). Η δοσολογία προσαρμόζεται εξατομικευμένα από τον ιατρό και σε ορισμένα πρωτόκολλα χρειάζεται σταδιακή μείωση (tapering) στο τέλος της θεραπείας. Επιπλέον, οι διαβητικοί, οι έγκυες (ιδίως στο 3ο τρίμηνο και σε προεκλαμψία), οι υπερτασικοί και οι ανοσοκατασταλμένοι αποτελούν ομάδες υψηλού κινδύνου τόσο για εμφάνιση Bell's palsy όσο και για χειρότερη πρόγνωση, και απαιτούν εξατομικευμένη προσέγγιση.

Πώς προστατεύεται το μάτι που δεν κλείνει και ποιοι κίνδυνοι υπάρχουν;

Το μάτι πρέπει να λιπαίνεται με τεχνητά δάκρυα κάθε 2-3 ώρες και να καλύπτεται με οφθαλμική αλοιφή και επίδεσμο τη νύχτα. Αν δεν κλείνει καθόλου το βλέφαρο, μπορεί να χρειαστεί προσωρινή ραφή των βλεφάρων (tarsorrhaphy) ή τοποθέτηση βαριδίου χρυσού ή πλατίνας στο άνω βλέφαρο για να βοηθήσει το κλείσιμο. Η εξέλκωση του κερατοειδούς μπορεί να εμφανιστεί μέσα σε λίγες ημέρες και να οδηγήσει σε μόνιμη βλάβη της όρασης αν δεν αντιμετωπιστεί άμεσα.

Εάν η παράλυση δεν υποχωρήσει μέσα σε 6 μήνες, ποιες είναι οι επόμενες επιλογές;

Αν μετά από 6-12 μήνες δεν υπάρχει σημάδι ανάκαμψης, εξετάζονται χειρουργικές επιλογές: αποσυμπίεση του προσωπικού νεύρου (αν η απεικόνιση δείχνει συμπίεση), μεταμόσχευση νεύρου (χρήση τμήματος από άλλο νεύρο για να γεφυρωθεί η βλάβη) ή μεταφορά μυός (π.χ. από τον κροταφίτη μυ) για να αποκατασταθεί η κίνηση του στόματος. Η φυσιοθεραπεία προσώπου (μασάζ, ασκήσεις μυών, βιοανατροφοδότηση με EMG biofeedback ή θεραπεία καθρέφτη) βοηθά να μειωθεί η ατροφία και να βελτιωθεί ο συντονισμός των μυών κατά την ανάρρωση.

Ποιες είναι οι συχνές παρανοήσεις για την παράλυση του προσώπου;

Πολλοί πιστεύουν ότι η παράλυση του προσώπου είναι πάντα μόνιμη ή ότι οφείλεται αποκλειστικά σε εγκεφαλικό επεισόδιο, κάτι που δημιουργεί περιττό πανικό ή, αντίθετα, υποτίμηση του προβλήματος.

Είναι αλήθεια ότι το κρύο ρεύμα αέρα προκαλεί παράλυση του προσώπου;

Η έκθεση σε κρύο δεν προκαλεί άμεσα την παράλυση, αλλά μπορεί να ενεργοποιήσει λανθάνοντα ιό έρπητα που βρίσκεται στο γονατώδες γάγγλιο του προσωπικού νεύρου. Η ιογενής φλεγμονή είναι η πραγματική αιτία, όχι το ψύχος. Ωστόσο, η χρονική συσχέτιση (παράλυση μετά από έκθεση σε κλιματιστικό ή ανοιχτό παράθυρο τη νύχτα) είναι τόσο συχνή που οι ασθενείς την αναφέρουν σχεδόν πάντα ως πυροδοτικό παράγοντα.

Πρέπει να ανησυχεί κανείς περισσότερο αν η παράλυση εμφανιστεί ξαφνικά ή σταδιακά;

Η αιφνίδια παράλυση (μέσα σε λίγες ώρες) είναι το κλασικό σημάδι της ιδιοπαθούς Bell's palsy και συνήθως έχει καλύτερη πρόγνωση. Η σταδιακή επιδείνωση (μέσα σε εβδομάδες) υποδηλώνει συμπιεστική αιτία (όγκος, χολοστεάτωμα) και απαιτεί άμεση απεικόνιση. Η υποτροπιάζουσα παράλυση (επανεμφάνιση μετά από πλήρη ανάρρωση) μπορεί να σχετίζεται με σύνδρομο Melkersson-Rosenthal ή με οικογενή τάση και χρειάζεται ειδική παρακολούθηση.

Μπορεί ο ασθενής να κάνει κάτι στο σπίτι για να επιταχύνει την ανάρρωση;

Η φυσιοθεραπεία προσώπου εξατομικεύεται ως προς τον χρόνο έναρξης και τον τύπο των ασκήσεων. Ήπιες ασκήσεις και εκπαίδευση του ασθενούς (αναγνώριση μυϊκών κινήσεων, αποφυγή υπερβολικής προσπάθειας) μπορούν να ξεκινήσουν νωρίς, ακόμη και μέσα στην πρώτη εβδομάδα, ενώ οι πιο ενεργές ασκήσεις προστίθενται καθώς ανακάμπτει η νευρική αγωγιμότητα. Συνιστάται απαλό μασάζ με τα δάχτυλα προς τα πάνω και προς τα έξω, ασκήσεις μπροστά στον καθρέφτη (προσπάθεια να κλείσει το μάτι, να σχηματιστεί χαμόγελο, να φουσκώσουν τα μάγουλα), και αποφυγή έντονης και βιαστικής εξάσκησης που μπορεί να οδηγήσει σε συγκινησίες (synkinesis): ακούσιες συγκινήσεις μυϊκών ομάδων όταν επιχειρείται άλλη κίνηση — π.χ. το μάτι κλείνει όταν προσπαθεί ο ασθενής να χαμογελάσει. Η επιθετική ηλεκτροθεραπεία στα πρώτα στάδια αντενδείκνυται. Η ισορροπημένη διατροφή και η αποφυγή του καπνίσματος βοηθούν τη νευρική αναγέννηση.

Πώς αποφασίζει κανείς αν χρειάζεται άμεση βοήθεια;

Η ικανότητα αναγνώρισης των σημείων που απαιτούν επείγουσα νοσηλεία μπορεί να σώσει την όραση ή ακόμα και τη ζωή.

Αν η παράλυση συνοδεύεται από αδυναμία στο χέρι ή το πόδι, δυσκολία στην ομιλία, διπλωπία ή έντονη κεφαλαλγία, χρειάζεται άμεση κλήση του ΕΚΑΒ (166) και μεταφορά σε νοσοκομείο, γιατί μπορεί να πρόκειται για εγκεφαλικό επεισόδιο. Αν το μάτι κοκκινίζει, πονά ή η όραση θολώνει, χρειάζεται επίσκεψη σε οφθαλμίατρο εντός ωρών, γιατί μπορεί να έχει αρχίσει εξέλκωση του κερατοειδούς. Αν εμφανιστούν φυσαλίδες στο αυτί ή έντονος πόνος, η αντιική αγωγή πρέπει να ξεκινήσει άμεσα. Για κάθε νέα περιφερική παράλυση προσώπου, ακόμη και χωρίς άλλα συμπτώματα, συνιστάται αυθημερόν αξιολόγηση από ΩΡΛ ή νευρολόγο, ώστε η θεραπεία — εφόσον ενδείκνυται — να ξεκινήσει εντός του θεραπευτικού παραθύρου των 72 ωρών.

Σημείωση: Το παρόν άρθρο έχει αμιγώς ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την ιατρική γνωμάτευση. Κάθε διάγνωση, η επιλογή και η δοσολογία οποιουδήποτε φαρμάκου (συμπεριλαμβανομένων κορτικοστεροειδών και αντιικών) καθώς και η εξατομικευμένη θεραπευτική αγωγή πρέπει να γίνονται από ιατρό μετά από προσωπική εκτίμηση του ασθενούς και του ιστορικού του.