Κόπηκε το ρεύμα ξαφνικά στο μισό σπίτι; Πώς καταλαβαίνεις αν έπεσε μία φάση και τι κάνεις αμέσως;

Όταν κοπεί το ρεύμα μόνο σε συγκεκριμένα δωμάτια ενώ άλλα συνεχίζουν να λειτουργούν, το πιθανότερο είναι να έχει πέσει μία από τις τρεις φάσεις της τριφασικής παροχής σου. Η απώλεια μίας φάσης δεν ρίχνει τον γενικό διακόπτη αλλά αφήνει χωρίς τάση τα κυκλώματα που είναι συνδεδεμένα στη συγκεκριμένη φάση που έπεσε. Το ποσοστό των κυκλωμάτων που μένουν χωρίς ρεύμα εξαρτάται από την κατανομή των φορτίων στις τρεις φάσεις στον πίνακα — σε μια ισορροπημένη εγκατάσταση πλησιάζει το ένα τρίτο, αλλά σε ανισόρροπες εγκαταστάσεις μπορεί να είναι σημαντικά μεγαλύτερο ή μικρότερο. Αυτή η μερική απώλεια δημιουργεί σύγχυση που συχνά οδηγεί σε λανθασμένη αυτοδιάγνωση.

Στον άξονα της οδού Ψαρών και Αριστοτέλους στον Χολαργό, όπου η μεικτή ζώνη συνδυάζει καταστήματα και κατοικίες, η απώλεια μίας φάσης εκδηλώνεται διαφορετικά: οι επαγγελματίες χάνουν ψυγεία, ταμειακές ή φωτισμό βιτρίνας, ενώ οι κάτοικοι μένουν χωρίς θέρμανση ή ηλεκτρική κουζίνα. Ο ηλεκτρολόγος που παίρνει τηλέφωνο από αυτή τη ζώνη ξέρει ότι η επείγουσα επέμβαση αφορά δύο διαφορετικές προτεραιότητες που πρέπει να αντιμετωπιστούν παράλληλα.

Πώς αναγνωρίζεις ότι έχασες μία φάση και όχι όλη την παροχή;

Η διαφορά μεταξύ ολικής απώλειας ρεύματος και απώλειας μίας φάσης γίνεται αμέσως αντιληπτή αν εξετάσεις τη συμπεριφορά των ηλεκτρικών συσκευών σου. Αν έχεις χάσει όλη την παροχή, τίποτα δεν λειτουργεί — ούτε φώτα, ούτε πρίζες, ούτε συσκευές. Αν όμως κάποια δωμάτια έχουν ρεύμα και κάποια όχι, τότε το πρόβλημα είναι τοπικό και συνήθως αφορά μία από τις τρεις φάσεις.

Ποια σημάδια δείχνουν ότι το πρόβλημα είναι στην παροχή και όχι στον πίνακα;

Πρώτα ελέγχεις τον πίνακά σου: αν όλοι οι μικροαυτόματοι είναι πάνω και δεν έχει πέσει ο διαφορικός διακόπτης (γνωστός και ως διακόπτης διαρροής ή ρελέ διαρροής στην καθομιλουμένη), το πρόβλημα δεν βρίσκεται στο εσωτερικό δίκτυο. Αν παρατηρήσεις ότι κάποιες συσκευές λειτουργούν κανονικά ενώ άλλες όχι — ακόμα και αν βρίσκονται στο ίδιο δωμάτιο — τότε η απώλεια μίας φάσης είναι το πιθανότερο σενάριο.

Τι συμβαίνει με τις τριφασικές συσκευές όταν λείπει μία φάση;

Οι τριφασικές συσκευές — όπως αντλίες θερμότητας μεγάλης ισχύος, VRV/VRF κλιματιστικά συστήματα, τριφασικές ηλεκτρικές κουζίνες, μεγάλοι θερμαντήρες και βιομηχανικοί κινητήρες — δεν λειτουργούν καθόλου αν λείπει μία φάση. Σημείωσε ότι τα συνηθισμένα οικιακά split κλιματιστικά είναι κατά κανόνα μονοφασικά· τριφασικά είναι κυρίως τα μεγάλα κεντρικά συστήματα. Αντί να δουλέψουν με μειωμένη ισχύ, οι τριφασικές συσκευές απλά δεν ξεκινούν. Αυτό συμβαίνει γιατί ο κινητήρας τους χρειάζεται και τις τρεις φάσεις για να δημιουργήσει το περιστρεφόμενο μαγνητικό πεδίο που τον κινεί. Οι σύγχρονες συσκευές με ηλεκτρονικό έλεγχο διαθέτουν προστασία απώλειας φάσης (phase loss protection) και εμφανίζουν κωδικό σφάλματος. Σε παλαιότερους τριφασικούς κινητήρες χωρίς προστασία, η προσπάθεια εκκίνησης με δύο φάσεις προκαλεί χαρακτηριστικό βόμβο, ο κινητήρας τραβάει ρεύμα stall, υπερθερμαίνεται και η περιέλιξή του μπορεί να καταστραφεί μέσα σε λίγα λεπτά. Σε τέτοια περίπτωση πρέπει να αποσυνδεθεί άμεσα.

Ποια είναι τα πρώτα βήματα που κάνεις μόνος σου πριν καλέσεις ηλεκτρολόγο;

Πριν καλέσεις επαγγελματία, υπάρχουν δύο απλοί έλεγχοι που μπορείς να κάνεις μόνος σου για να επιβεβαιώσεις το πρόβλημα. Ο πρώτος είναι να ελέγξεις αν το ίδιο συμβαίνει και στους γείτονές σου — αν έχουν και εκείνοι μερική απώλεια ρεύματος, τότε το πρόβλημα είναι στο δίκτυο της περιοχής και όχι στο δικό σου κτίριο.

Πώς ελέγχεις τον πίνακα χωρίς να ακουμπήσεις τίποτα επικίνδυνο;

Πριν προσεγγίσεις τον πίνακα, έλεγξε αν υπάρχει οσμή καμένου, σημάδια καπνού ή αισθητή θερμότητα στην περιοχή του. Αν εντοπίσεις οποιοδήποτε από αυτά τα σημάδια, μην τον αγγίξεις καθόλου και κάλεσε αμέσως ηλεκτρολόγο, καθώς υπάρχει κίνδυνος πυρκαγιάς ή ηλεκτροπληξίας. Αν δεν υπάρχουν τέτοιες ενδείξεις, ανοίγεις την πόρτα του πίνακα και κοιτάς τη θέση των μικροαυτομάτων. Αν όλοι είναι στη θέση ON και ο διαφορικός διακόπτης δεν έχει πέσει, τότε το πρόβλημα δεν βρίσκεται μετά τον πίνακα. Δεν χρειάζεται να αγγίξεις τίποτα και να μην ακουμπάς σε καμία περίπτωση εκτεθειμένα μεταλλικά μέρη ή ακροδέκτες — απλά οπτική επιβεβαίωση. Αν δεις ότι κάποιος μικροαυτόματος έχει πέσει, τότε το πρόβλημα είναι εσωτερικό και δεν αφορά την παροχή.

Γιατί δεν πρέπει να ανεβάσεις και να κατεβάσεις τους διακόπτες επανειλημμένα;

Σε περίπτωση απώλειας φάσης, το ανεβοκατέβασμα των μικροαυτομάτων είναι απλώς αναποτελεσματικό — δεν λύνει το πρόβλημα, γιατί η αιτία βρίσκεται πριν τον πίνακα. Πιο σημαντικά, αν ένας μικροαυτόματος έχει πέσει λόγω βραχυκυκλώματος, υπερφόρτισης ή διαρροής, το επαναλαμβανόμενο reset χωρίς εντοπισμό της αιτίας μπορεί να επιδεινώσει το αρχικό σφάλμα, να καταστρέψει τον ίδιο τον μικροαυτόματο ή ακόμη και να προκαλέσει πυρκαγιά ή ζημιά σε συνδεδεμένες συσκευές. Όταν ένας διακόπτης πέφτει επανειλημμένα, πρέπει να μείνει κάτω μέχρι να εντοπιστεί η αιτία από ηλεκτρολόγο.

Τι ελέγχει ο ηλεκτρολόγος όταν φτάνει για απώλεια μίας φάσης;

Ο ηλεκτρολόγος ξεκινά από τον πίνακα και μετρά την τάση στις τρεις φάσεις με πολύμετρο. Η ονομαστική τάση φάσης-ουδετέρου είναι 230V με ανοχή ±10% (πρακτικά 207–253V), ενώ μεταξύ φάσεων (L-L) η τάση είναι 400V. Αν δει ότι η μία φάση δείχνει 0V ή σημαντικά χαμηλή τάση ενώ οι άλλες δύο είναι κοντά στα 230V, επιβεβαιώνει ότι το πρόβλημα είναι στην παροχή και όχι στο εσωτερικό δίκτυο. Σημειώνεται ότι σε χαμένη φάση το πολύμετρο μπορεί να εμφανίσει μικρή phantom voltage λόγω επαγωγικής σύζευξης από τις γειτονικές φάσεις — αυτό δεν σημαίνει ότι η φάση είναι παρούσα. Μετά ελέγχει τον μετρητή και τα καλώδια που φτάνουν στον πίνακα για να εντοπίσει πού ακριβώς χάνεται η τάση.

Πού βρίσκεται συνήθως το σημείο της βλάβης;

Στις περισσότερες περιπτώσεις, η απώλεια μίας φάσης οφείλεται σε πρόβλημα στον μετρητή, στις ασφάλειες του μετρητή ή στο καλώδιο που συνδέει τον μετρητή με τον πίνακα. Πιο σπάνια, το πρόβλημα βρίσκεται στον πυλώνα ή στον υπόγειο αγωγό του δικτύου. Ο ηλεκτρολόγος ελέγχει πρώτα τα σημεία που είναι προσβάσιμα και μετά αποφασίζει αν χρειάζεται να καλέσει τον ΔΕΔΔΗΕ.

Γιατί δεν μπορεί ο ηλεκτρολόγος να επέμβει στον μετρητή;

Ο μετρητής και οι ασφάλειές του ανήκουν στον ΔΕΔΔΗΕ και μόνο τα συνεργεία του έχουν δικαίωμα να τους ανοίξουν ή να τους αλλάξουν. Παράνομη επέμβαση σε μετρητή ή σφραγίδες ΔΕΔΔΗΕ συνεπάγεται σοβαρές οικονομικές κυρώσεις και ποινικές συνέπειες (ρευματοκλοπή κατά τον Ν. 4001/2011). Ο ηλεκτρολόγος μπορεί να μετρήσει την τάση πριν και μετά τον μετρητή, να εντοπίσει το σημείο της βλάβης και να καλέσει βλάβη στον ΔΕΔΔΗΕ με τα στοιχεία που έχει συλλέξει. Για τη δήλωση βλάβης (που είναι δωρεάν) χρειάζεσαι τον αριθμό παροχής που αναγράφεται στον λογαριασμό ρεύματος και τη διεύθυνση. Η ενημέρωση εκ των προτέρων επιταχύνει τη διαδικασία γιατί το συνεργείο του ΔΕΔΔΗΕ έρχεται ήδη ενημερωμένο.

Πότε το πρόβλημα είναι εσωτερικό και όχι στην παροχή;

Αν η μέτρηση δείχνει ότι και οι τρεις φάσεις φτάνουν κανονικά στον πίνακα αλλά εξακολουθείς να έχεις απώλεια ρεύματος σε κάποια κυκλώματα, τότε το πρόβλημα είναι εσωτερικό. Αυτό σημαίνει ότι κάποιος αγωγός μέσα στο κτίριο έχει κοπεί, κάποια σύνδεση έχει χαλαρώσει ή κάποιος μικροαυτόματος έχει φθαρεί εσωτερικά χωρίς να φαίνεται εξωτερικά.

Τι σημαίνει όταν ο μικροαυτόματος είναι πάνω αλλά δεν περνά ρεύμα;

Ένας μικροαυτόματος μπορεί να φαίνεται στη θέση ON αλλά να μην περνά ρεύμα. Η πιο συχνή αιτία είναι η χαλαρή σύνδεση στους ακροδέκτες ή οξειδωμένη/φθαρμένη εσωτερική επαφή. Πιο σπάνια, μετά από βραχυκύκλωμα μπορεί να έχουν συγκολληθεί ή καεί οι εσωτερικές επαφές (welded contacts), οπότε ο μηχανικός μοχλός είναι πάνω αλλά η ηλεκτρική επαφή δεν λειτουργεί σωστά. Ο ηλεκτρολόγος το εντοπίζει μετρώντας την τάση πριν και μετά τον μικροαυτόματο — αν δει τάση στην είσοδο αλλά όχι στην έξοδο, αντικαθιστά τον μικροαυτόματο.

Πώς ελέγχεται αν το πρόβλημα είναι στους αγωγούς μέσα στον τοίχο;

Αν οι μικροαυτόματοι είναι καλοί αλλά το ρεύμα δεν φτάνει στις πρίζες, τότε το πρόβλημα βρίσκεται στους αγωγούς ή στις συνδέσεις των κουτιών διακλάδωσης. Ο ηλεκτρολόγος ανοίγει τα κουτιά και ελέγχει αν οι συνδέσεις είναι σφιχτές και αν οι αγωγοί δεν έχουν οξειδωθεί ή κοπεί. Αυτό το είδος βλάβης είναι πιο χρονοβόρο γιατί απαιτεί εντοπισμό του σημείου της διακοπής.

Τι κάνεις αν η απώλεια φάσης συμβαίνει τη νύχτα ή το Σαββατοκύριακο;

Αν χάσεις μία φάση εκτός ωραρίου, η πρώτη σου κίνηση είναι να καλέσεις τη γραμμή βλαβών του ΔΕΔΔΗΕ (11500) για να αναφέρεις το πρόβλημα. Αν το πρόβλημα είναι στο δίκτυο, το συνεργείο του ΔΕΔΔΗΕ θα έρθει ανεξαρτήτως ώρας. Αν όμως το πρόβλημα είναι εσωτερικό, χρειάζεσαι ηλεκτρολόγο που εξυπηρετεί επείγοντα περιστατικά εκτός ωραρίου.

Πώς προστατεύεις τις συσκευές σου μέχρι να έρθει η επισκευή;

Η πιο επικίνδυνη περίπτωση είναι οι τριφασικές συσκευές που ήταν ΗΔΗ σε λειτουργία τη στιγμή της απώλειας φάσης. Αυτές συνεχίζουν να τραβούν ρεύμα με μόνο δύο φάσεις (κατάσταση γνωστή ως single-phasing) και αν δεν διαθέτουν εσωτερική προστασία απώλειας φάσης, υπερθερμαίνονται και η περιέλιξή τους μπορεί να καταστραφεί μέσα σε λίγα μόνο λεπτά. Πρέπει λοιπόν να αποσυνδεθούν άμεσα. Στη συνέχεια, κλείνεις από τον πίνακα όλα τα κυκλώματα που τροφοδοτούν τριφασικές συσκευές — κλιματιστικά VRV, αντλίες θερμότητας, μεγάλους κινητήρες, τριφασικές κουζίνες — ώστε να μην ξεκινήσουν αν επανέλθει στιγμιαία η φάση. Οι μονοφασικές συσκευές που λειτουργούν δεν κινδυνεύουν, αλλά είναι καλύτερα να μην τις επιβαρύνεις με επιπλέον φορτίο. Η μόνιμη λύση για να αποφεύγονται τέτοιες ζημιές είναι η εγκατάσταση ρελέ ελλιπούς φάσης (phase failure relay) στον πίνακα, που αποσυνδέει αυτόματα το τριφασικό φορτίο όταν χαθεί μία φάση.

Υπάρχει περίπτωση να επανέλθει η φάση μόνη της;

Η διαλείπουσα απώλεια φάσης οφείλεται σχεδόν πάντα σε ασταθή ηλεκτρική επαφή — χαλαρή σύνδεση, οξείδωση ή ραγισμένο αγωγό — που υπό θερμική διαστολή/συστολή ή δονήσεις άλλοτε διακόπτει και άλλοτε αποκαθιστά την επαφή. Αν η φάση επανέλθει μόνη της, αυτό δεν σημαίνει ότι το πρόβλημα λύθηκε· σημαίνει ότι η επαφή είναι ασταθής και θα ξαναχαθεί. Η κατάσταση αυτή είναι ένδειξη επικείμενης μόνιμης βλάβης και, λόγω της υψηλής αντίστασης στο σημείο της κακής επαφής, αποτελεί υπαρκτό κίνδυνο πυρκαγιάς. Απαιτείται άμεσος έλεγχος από ηλεκτρολόγο.

Πώς αποφεύγεις την απώλεια φάσης στο μέλλον;

Η πρόληψη της απώλειας φάσης περνά από τον τακτικό έλεγχο των συνδέσεων στον πίνακα και στον μετρητή. Οι συνδέσεις που χαλαρώνουν με τον χρόνο — ειδικά σε παλιές εγκαταστάσεις — δημιουργούν υψηλή αντίσταση, υπερθέρμανση και τελικά διακοπή της επαφής. Ένας ηλεκτρολόγος μπορεί να σφίξει τις συνδέσεις και να ελέγξει τη θερμοκρασία τους με θερμογραφική κάμερα.

Τι ρόλο παίζει η ισορροπημένη κατανομή των κυκλωμάτων;

Αν όλα τα βαριά φορτία σου — κλιματιστικά, θερμοσίφωνας, κουζίνα — είναι συνδεδεμένα στην ίδια φάση, αυτή η φάση επιβαρύνεται υπερβολικά και είναι πιο πιθανό να χαλαρώσουν οι συνδέσεις της από τη θερμότητα. Ο ηλεκτρολόγος μπορεί να αναδιανείμει τα κυκλώματα ώστε το φορτίο να μοιράζεται ομοιόμορφα στις τρεις φάσεις, μειώνοντας την καταπόνηση.

Πότε χρειάζεται αναβάθμιση του πίνακα για να αποφύγεις επαναλαμβανόμενες βλάβες;

Αν ο πίνακάς σου είναι παλιός και οι μικροαυτόματοι έχουν καεί πολλές φορές, το πρόβλημα μπορεί να είναι δομικό. Στην περίμετρο του Δημαρχείου Χολαργού, όπου η υψηλή ημερήσια κίνηση πολιτών απαιτεί αδιάλειπτη λειτουργία των συστημάτων, ο ηλεκτρολόγος που καλείται για επαναλαμβανόμενες απώλειες φάσης ελέγχει πρώτα την κατάσταση του πίνακα και των ασφαλειών πριν αναζητήσει το πρόβλημα στο δίκτυο. Μια ολοκληρωμένη αναβάθμιση πίνακα περιλαμβάνει σύγχρονο διαφορικό διακόπτη (RCD), αυτόματους ασφαλειοδιακόπτες κατάλληλης διαβάθμισης, ρελέ ελλιπούς φάσης για τριφασικές παροχές και διάταξη προστασίας από υπερτάσεις (SPD) για αντικεραυνική προστασία. Η αντικατάσταση πίνακα ή οποιαδήποτε ουσιαστική επέμβαση στην ηλεκτρική εγκατάσταση πρέπει να γίνει από αδειούχο εγκαταστάτη ηλεκτρολόγο και να συνοδεύεται από έκδοση νέας Υπεύθυνης Δήλωσης Εγκαταστάτη (ΥΔΕ) σύμφωνα με το πρότυπο ΕΛΟΤ HD 384 και το ισχύον νομοθετικό πλαίσιο. Έτσι προστατεύεσαι από μελλοντικές βλάβες και από καταστροφή συσκευών, ενώ η εγκατάσταση παραμένει σύννομη και ασφαλισμένη.

Το παρόν άρθρο είναι ενημερωτικού χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την επιτόπια εκτίμηση και επέμβαση από αδειούχο εγκαταστάτη ηλεκτρολόγο. Για οποιαδήποτε εργασία στην ηλεκτρική εγκατάσταση απευθυνθείτε σε πιστοποιημένο επαγγελματία.